مقام راست پنجگاه

گام راست پنجگاه، با ماهور يکي است و تنها اختلاف در جزئي تفاوت حالت و مدگردي هاي آنها است.

راست پنجگاه ، از خود به جز چند گوشه مانند: سپهر، مبرقع و ماوراءالنهر، حالت خاصي ندارد. چون در راست پنجگاه تغيير مقام بسيار است و هر قسمت آن حالت يکي از آواز ها را نشان مي دهد. از اين رو راست پنجگاه راهي است براي تغيير مقام به آواز هاي ديگر.

گوشه هاي مهم مقام راست پنجگاه

خسرواني-روح افزا-مبرقع-سپهر-ماوراءالنهر-نهيب-پروانه-زنگوله-صفير-قره چه-زنگوله کبير-شهرآشوب-بسته نگار-طرز-اصفحانک

مقام نوا

نوا، که يکي از دستگاه هاي هفت گانه موسيقي ايران است، برخي آن را آوازي از متعلقات شور، مي دانند و آن به دليل انطباق در جه اول (تونيک) آن بر درجه پنجم (نمايان) شور است. به عبارت ساده تر مي توان درجه چهارم گام شور را پايه قرار داد و به وسيله ي آن گام نوا ايجاد کرد.

گام نوا پايين رونده است، چون «محسوس» ندارد و درجه جهارم هم «نمايان» حقيقي آن محسوب نمي شود و همان فرودي که در شور از درجه چهارم به طرف درجه اول معمول است(که اصطلاحا به آن بال کبوتر مي گويند) در اينجا هم متداول است.

گوشه هاي مهم مقام نوا

نهفت-گوشت-عشيران-نيريز-بيات-خجسته-بال کبوتر-گردانيه-دلاويز-نيشابورک-بوسيلک-مسيحي-ناقوس-حزين-عشاق-مثنوي پيچ

مقام چهار گاه

مقام چهار گاه از نظر علمي، مهمترين مقام ايران. گام آن مانند گام شور و همايون پايين رونده است و مثل گام ماهور بالا رونده مي باشد. زيرا در هر دو حالت داراي «محسوس» است. پرده بندي آن به صورت زير است:

اگر توجه کنيد، خواهيد فهميد که دانگ هاي گام چهارگاه، با هم مساوي است. در صورتي که دانگ هاي مقام شور و سه گاه مساوي نيست. چهار گاه تمام خواص موسيقي ايراني را داراست و از اين رو نماينده کاملي از حالات و صفات موسيقي ايراني است.

مايه شناسي چهار گاه : در مقام چهارگاه، آخرين کرن و اولين سري، درجه دوم(روپايه) گام است و اگر از آن يک دو نيم بزرگ (3 ربع پرده) پايين بياييم به اسم گام مي رسيم. البته اين قاعده شامل«چهارگاه لا» که داراي دو علامت ربع پرده ايي مختلف است نمي شود.

مثال: در شکل مقابل، آخرين کرن که «سل کرن » مي باشد مشخص شده است.براي رسيدن به اسم گام، يک دوم نيم بزرگ (3 ربع پرده) پايين مي آييم و نام گام مشخص مي شود: «چهارگاه فا».

گوشه هاي مهم مقام چهارگاه

مقام سه گاه

سه گاه چنان که از اسمش بر مي آيد از نغمات قديم ايران بوده. زيرا کلمات يگاه، دوگاه، سه گاه، چهارگاه و پنج گاه در کتاب هاي قديم موسيقي ما ذکر شده است. آواز سه گاه ميان اهالي آذربايجان و قفقاز خيلي متداول است و ترک ها در خواندن اين آواز بيشتر مهارت به خرج مي دهند. مقام سه گاه، گامي مستقل دارد که نه به گام ماژور و مينور شبيه است و نه با شور و همايون ارتباط دارد.پرده بندي آن عبارت است از :

اگر توجه کنيد، متوجه مي شويد که سه گاه، داراي دو دانگ شبيه به هم مي باشد. در مايه هاي مختلف گام سه گاه، هميشه در آخر دو علامت ربع پرده اي ثابت پشت سر هم مي آيد، به عبارتي ديگر، هميشه آخرين علامت يا دو عدد کرن است يا دو عدد سري. اگر دو کرن پشت سر هم بيايد، کرن ماقبل آخر، نت شاهد و اگر دو سري پشت سر هم بيايد، آخرين سري، نت شاهد خواهد بود. تنها يک استثناء وجود دارد و آن گام «سه گاه ر» است که داراي يک علامت «فا سري» و «سي کرن» است کهدر آن ربع پرده ماقبل آخر که «سريِ» است، نت شاهد گام محسوب خواهد شد.

مايه شناسي سه گاه : براي مايه شناسي مقام سه گاه، کافي است از نت شاهد، يک سوم نيم بزرگ که برابر با هفت ربع پرده مي باشد.پايين بياييم تا به اسم گام برسيم.

گوشه هاي مهم مقام سه گاه

مقام همايون

مقام همايون، از گام مينور هارمونيک، مشتق شده و از طرفي نيز منطبق بر گام شور است.تنها تفاوت مقام همايون و شور در درجه سوم است و اين درجه در همايون نيم پرده بالاتر (زير تر) از شور است. يعني اگر درجه سوم گام شور را نيم پرده بالا ببريم، مي توانيم مقام همايون را تشکيل بدهيم. پرده بندي مقام همايون به ترتيب زير است :

مايه شناسي همايون : مايه شناسي همايون دقيقا شبيه به مايه شناسي مقام شور است. يعني اگر از آخرين علامت ترکيبي گام همايون يک دوم نيم بزرگ که برابر با سه ربع پرده است، پايين بيائيم به اسم گام خواهيم رسيد.

گوشه هاي مهم مقام همايون

چکاوک-ني داوود-بيداد-نوروز-ليلي و مجنون-شوشتري-بختياري-زنگ شتر-نوروز خارا-نوروز عرب-راز و نياز-نوروز صبا-مثنوي-نغمه-راوند-مواليان-جامه دران-غزال

مقام ماهور

گام ماهور، بدون هيچ اختلاف، مانند گام ماژور است که طبيعي ترين گام و اساس موسيقي غربي است. ولي مقام ماهور خواص ديگري هم دارد. نت «تونيک» و «شاهد» در گام ماهور يکي است. اما منظور از نت شاهد چيست؟

نت شاهد: نتي است که بيش از ساير نت ها خود را نشان مي دهد. به عبارتي ديگر بيش از همه خود نمايي مي کند.

اگر گام ماهور را گام دو ماژور فرض کنيم، تونيک و شاهد ماهور در جه اول گام، يعني نت دو خواهد شد. در زير پرده بندي گام ماهور که همانند ماژور مي باشد را ملاحظه مي کنيد.

مايه شناسي ماهور : مايه شناسي در گام ماهور، دقيقا مانند مايه شناسي در گام هاي ماژور مي باشد. به عبارتي، بمل يا کرن ماقبل آخر، تونيک (درجه اول گام که اسم گام مي باشد) و آخرين ديز يا سري، «محسوس» (درجه هفتم گام که بايد يک درجه از آن بالا رفت تا به اسم گام رسيد) مي باشد.

گوشه هاي مهم مقام ماهور

داد-دلکش-شکسته-عراق-راک هندي-نصير خاني-چهار پاره-نيريز-ساقي نامه-فيلي

گوشه دلکش : براي رفتن به گوشه دلکش، ماهور تغيير مقام پيدا مي کند.به مقام شوري که در جه اولش (تونيک)، درجه پنجم (نمايان) ماهور است. به بياني ديگر، درجه ششم ماهور، ربع پرده و درجه هفتم، نيم پرده پايين مي آيند و درجه پنجم پايه گوشه دلکش قرار مي گيرد.

گوشه شکسته : براي رفتن به شکسته، درجه سوم ماهور، ربع پرده پايين مي آيد. اگر لازم شود درجه هفتم ماهور نيز نيم پرده پايين مي آيد و در صورتي که در شکسته، درجه ششم ماهور را ربع پرده پايين آوريم، شکسته تبديل به افشاري مي شود.

گوشه عراق : براي رفتن به گوشه عراق، درجه سوم ماهور، نيم پرده پايين مي آيد.

گوشه راک : براي رفتن به راک، علاوه بر درجه سوم، (مثل عراق)، درجه ششم هم ربع پرده پايين مي آيد.

1.      - دستگاه هاي موسيقي ايراني

2.       همان طور که در مبحث قبلي اشاره شد موسيقي امروزه ايران داراي هفت دستگاه مي باشد که عبارتند از:

3.      شور              ماهور                همايون              سه گاه                 چهارگاه              نوا           راست پنجگاه

4.       اين طبقه بندي از حدود صد سال پيش پيش معمول گرديده و رديف هاي موسيقي دانان صاحب سبک بر روي همين اصول بنا شده است. بد نيست بدانيد که کلنل علينقي وزيري آوازها و دستگاه ها را به گونه اي ديگر تقسيم کرده است و در آن موسيقي ايراني را متشکل از 5 دستگاه مي داند که به تقسيم بندي وزيري مشهور است. وي راست پنجگاه را به دليل آن که از نظر فواصل، با مقام ماهور مطابقت دارد، جزء دستگاه ماهور و نوا را نيز بنا بر همين دليل در دستگاه شور آورده است. تقسيم بندي وي شامل دستگاه هاي زير است:

5.       ماهور (راست پنجگاه از متعلقات آن است)

6.       همايون

7.       سه گاه

8.       چهار گاه

9.       شور (نوا از شعب آن است)

مقايسه اصطلاحات قديم وجديد موسيقي

اصطلاح قديم                                            اصطلاح جديد

الف

ابعاد لحني                                              

اتفاق (بعدالاتفاق)                                      مطبوع

اوساط (جمع وسط)                                                چهارم و پنجم درست

ايقاع                                                      وزن

ب

بعد                                                        فاصله

بقيه                                                       دوم کوچک و کم کوچک

بنصر                                                       انگشت سوم

ت

تنافر (بعد التنافر)                                       نامطبوع

ج

جنس                                                     دانگ

خ

خنصر                                                      انگشت چهارم

د

دور                                                        گام

دستان                                                    پرده

دستان نشاني                                          پرده بندي

ذ

ذوات النفخ                                               آلات بادي

ذوات الاوتار                                               آلات سيمي وزهي